Inngangur

Tannheilsa barna og ungmenna á Norðurlöndunum er almennt góð í samanburði við mörg önnur lönd (1). Það skýrist að mestu af skilvirkri gjaldfrjálsri tannlæknaþjónustu fyrir börn, ásamt öflugu velferðarkerfi. Þrátt fyrir það fyrirfinnast börn sem búa við verri tannheilsu og tannlækna­þjónusta nær ekki til sökum ýmissra félagslegra erfiðleika. Á sama tíma ber tannlæknaþjónustu, út frá heilbrigðis­sjónarmiði, skylda til að setja munnheilsu barna í forgang. Með fyrirbyggjandi aðgerðum ætti að vera hægt að koma í veg fyrir tannátu hjá stórum hluta barna. Sé unnt að koma í veg fyrir tannátu hjá börnum allt fram á fullorðinsár og um leið kenna þeim að bera ábyrgð á munnheilsu sinni, má sennilega draga bæði úr tannátu hjá fullorðnum og þörf fyrir tannviðgerðir. Slík nálgun felur líklega í sér ávinning bæði hvað varðar heilsu og þjóðarbú. Fjárfesting í munnheilsu barna hefur því margar jákvæðar hliðar.
Tilgangur þessarar greinar er að lýsa mismunandi félagslegum aðstæðum sem hafa áhrif á munnheilsu barna. Ennfremur er gerð grein fyrir Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og þeirri ábyrgð sem hann setur á samfélagið til að standa vörð um rétt barna til heilsu. Með þetta að leiðarljósi er fjallað um mismunandi aðferðir og áskoranir sem starfsfólk tannlæknaþjónustunnar stendur frammi fyrir.

Barnasáttmálinn

Það er óhugsandi að fjalla um munnheilsu barns eða áhrif félagslegra þátta á heilsu án þess að hefja máls á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns (2). Barnasáttmálinn varð nýlega 30 ára að aldri og hefur verið samþykktur af öllum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna nema Bandaríkjunum. Sáttmálinn var áður innleiddur í lög í Finnlandi, Íslandi og í Noregi og um áramótin 2020 varð sáttmálinn einnig að lögum í Svíþjóð (3).
Í sáttmálanum eru börn skilgreind sem einstaklingar yngri en 18 ára og eru settar fram fjórar meginreglur (greinar 2, 3, 6 og 12). Reglurnar fjalla um að börnum sé ekki mismunað, að hagsmunir barna séu í fyrirrúmi í málum sem þau varða, að börn hafi rétt til þroska og að börn hafi rétt til að láta skoðanir sínar í ljós og tjá sig um eigin málefni. Í enn einni grein (24. grein) er staðfest að börn eigi rétt á bestu mögulegu heilsu, aðgengi að heilbrigðis-og sjúkrahúsþjónustu, ásamt endurhæfingu. Tvær aðrar greinar eru mikilvægar þegar rætt er um félagslegar aðstæður barna og heilsu í því samhengi. Í 26. og 27. gr. segir að börn eigi rétt á félagslegu öryggi og stuðningi ríkisins búi forráðamenn við bágar fjárhagsaðstæður. Ennfremur að börn eigi rétt á sanngjörnum lífskjörum er varðar grunnþarfir á borð við húsnæði, fæði og klæði.
Barnasáttmálinn tryggir börnum tiltekin réttindi og samfélagið gegnir skyldum við að tryggja að öll börn fái sömu tækifæri til góðrar munnheilsu óháð bakgrunni, félags-og fjárhagsaðstæðum eða fötlun. Best væri ef börn yrðu auk þess hluti af ferlinu þegar ákvarðanir eru teknar um hvernig tannlæknaþjónustu skuli háttað, hvers konar tannlæknaþjónusta er mikilvæg o.s.frv. Samkvæmt sátt­málanum er mikilvægt að stefnumótandi aðilar, embættis­menn, heilbrigðisstarfsfólk og fleiri þekki vel til Barnasátt­málans, einkum hinna fjögurra meginregla og að sátt­málinn sé hafður að leiðarljósi hverju sinni og ákvarðanir byggðar á meginreglunni um það sem barninu er fyrir bestu.
Þrátt fyrir að staða barna á Norðurlöndunum hafi styrkst í lagalegum skilningi og að sáttmálinn segi til um að börn og heilsa barna skuli metin til jafns við aðra hópa fólks, er hætta á að tannvernd barna sitji eftir samanborið við tannvernd til dæmis fullorðinna. Ástæður geta verið margar. Skert afkastageta, þ.e. skortur á starfsfólki eða öðrum nauðsynjum í tannlæknaþjónustu getur þvingað starfsfólk til forgangsröðunar, sem getur leitt til þess að fullorðnir með undirliggjandi sjúkdóma og endurhæfingarþörf fái forgang umfram meðhöndlun barnatanna eða fyrirbyggjandi aðgerðir fyrir börn. Undanþáguáhrif hafa svipaðar afleiðingar og skert afkastageta og fela í sér að sjúklingar með lægri forgang fá þjónustu á undan sjúklingum með hærri forgang. Það sem ýtt getur undir slíkt er mishá greiðsluþátttaka fyrir mismunandi heilbrigðisþjónustu eftir aldri. Hætta er á að tilteknir sjúklingahópar eða tilteknar meðferðir séu arðbærari en aðrar og að endurgreiðslukerfið stýri forgangsröðun sjúklinga, umfram siðferðisleg sjónarmið. Aðrir þættir sem áhrif geta haft eru hvernig starfsstéttin forgangsmetur ólíka sjúklingahópa, hvaða hópar eru metnir í háum forgangi og hverjir í lágum, sem og aðgengi að starfsfólki með sérfræðimenntun á ólíkum sviðum. Meðhöndlun barna með umfangsmikla tannsjúkdóma eins og tannátu fylgir oft álag fyrir starfsfólk og þykir ekki borga sig. Í þeim tilfellum þegar börn búa að auki við erfiðar félagslegar aðstæður og þegar tungumálahindranir eru til staðar flækjast verkefni tannlæknaþjónustu enn frekar. Taka þarf tillit til þessara þátta við skipulagningu umönnunar og eftirfylgni ef tannvernd skal veitt í samræmi við markmið Barnasáttmálans.

Börn í félagslegu samhengi

Börn njóta hvorki sterkrar stöðu sem einstaklingar né sjúklingar í heilbrigðisþjónustu. Þess í stað eru þau nánast alfarið háð því að forráðamenn þeirra (foreldrar) eða hinar ýmsu stofnanir samfélagsins beri hag þeirra og hagsmuni fyrir brjósti. Til að það gangi upp þarf t.d. tannlæknaþjónusta að hafa góða þekkingu á aðstæðum barns í víðu samhengi, þar með talið félagslegum þáttum. Eins og hér verður lýst eru mjög sterk tengsl milli ýmissra félagslegra þátta og heilsu. Í einfölduðu máli er oft rætt um erfiðar félags- og fjárhagslegar aðstæður sem hafa áhrif á menntunarstig, tekjur, störf og umfang vinnu. Þegar börn eiga hlut að máli geta þessir þættir átt við barnið sjálft, en einnig forráðamann, sem flækir málið.
Erfiðar félagslegar aðstæður barna tengjast oft fátækt. Fátækt barna er hægt að skilgreina með mismunandi hætti og oft eru hugtökin háð aðstæðum og geta verið ónákvæm. Engu að síður er mikilvægt að vita hve stór hluti barna býr við bágar aðstæður, bæði svo unnt sé að skipuleggja heilsueflandi fræðslu og forvarnir sem beinast að ákveðnum samfélagshópum og til að mæta betur þörfum þessara barna og hafa betri skilning á t.d. því hvað erfiðar fjárhagsaðstæður geta haft í för með sér fyrir barnið. Þannig má vera að hlutir sem starfsfólk tannlæknaþjónustunnar metur sem einfalda grunnþætti, svo sem tannbursti og tannkrem, séu í huga forráðamanna kostnaðarsamir og sömuleiðis ferðir til og frá tannlæknastofu. Raunverulegar aðstæður sem þessar hafa áhrif bæði á munnheilsu barna og aðgengi þeirra að tannlæknaþjónustu.
Í Evrópusambandinu er hlutfall barna undir 18 ára aldri sem tilheyra fjölskyldum með tekjur undir 60 eða 50 prósent af miðgildi tekna í landinu notað sem mælikvarði á fátækt barna (4). Árið 2013 var áætlað að 13% allra barnafjölskyldna í Evrópusambandinu væru með tekjur undir 60% af miðgildistekjum á tveimur af þremur árum. Á Norðurlöndunum liggur samsvarandi tala á bilinu 3 til 5%. Á Norðurlöndunum er hlutfall fátækra fjölskyldna hæst í Svíþjóð, óháð því hvaða skilgreining er notuð og hlutfall barna sem býr við fátækt hefur aukist í Svíþjóð á ákveðnum tímabilum frá árinu 2010 til 2020.
Í Svíþjóð styðst Barnaheill (Rädda barnen) við margvíslega útreikninga sem bæði taka mið af tekjustigi og framfærslustyrkjum þegar fátækt barna er skilgreind. Samkvæmt þeim bjuggu 9,3% allra barna í Svíþjóð við fátækt árið 2016, þ.e. næstum því tíunda hvert barn (5). Fjárhagserfiðleikar, og þar með barnafátækt, eru yfirleitt alvarlegri í fjölskyldum þar sem foreldri er einstætt (10,9% barnafátækt) eða þegar foreldrar eru af erlendum uppruna (19,6% barnafátækt) og er áætlað að allt að 42% barna, sem eiga einstæða foreldra af erlendum uppruna, búi við erfiðar fjárhagsaðstæður. Í því samhengi er mikilvægt að benda á að áhrifamestu þættirnir þegar kemur að fátækt tengjast vinnu-og húsnæðismarkaði, svo sem atvinnuleysi og veikindum, en ekki því að vera af erlendum uppruna. Áskoranir eru einnig stærri í stórborgum og þá sérstaklega á svæðum með mikinn félagslegan ójöfnuð. Séu áfram tekin dæmi um Svíþjóð er barnafátækt 25% í Malmö, en dreifingin er frá 8,7% í Limhamn-Bunkeflo til 51,8% í Rosengård. Þessi tvö svæði eru mjög ólík hvað varðar tekjur, búsetuform, menntunarstig og atvinnuþátttöku (5). Tíðni tannátu er einnig mjög ólík milli svæðanna tveggja, meðal annars sýndi framkvæmdastjórnin í Malmö fram á að þrátt fyrir markvissar fyrirbyggjandi aðgerðir voru sex sinnum fleiri 6 ára börn með tannátu í Rosengård en í Bunkeflo.
Ýmsir aðrir þættir geta haft áhrif á getu fjölskyldu eða forráðamanns til að styðja, ala upp og standa vörð um hagsmuni barns. Markmið er að uppeldisskilyrði séu góð, bæði hvað snertir líkamlega og andlega heilsu. Slíkir þættir geta verið andleg veikindi eða vímuefnanotkun forráðamanna en einnig aðrir streituvaldar í daglegu lífi. Sem dæmi er algengara að foreldrar barna með fötlun þjáist af langvinnum sjúkdómum en aðrir. Það hefur í för með sér að barn getur af og til búið við tvöfalda áskorun. Auk félagslegra áskorana í formi fjárhagslegra erfiðleika getur vanheilsa forráðamanna aukið flækjustigið, eða fötlun eða langvinn veikindi barns gert fjárhag enn meira íþyngjandi. Í því ljósi er nauðsynlegt að tannlæknaþjónusta taki mið af bæði kerfisbundnum þáttum sem valda erfiðum félagslegum aðstæðum, svo sem með þekkingu á lífskjörum og barnafátækt á tilteknu landfræðilegu svæði, ásamt einstaklingsbundnum þáttum hvers barns fyrir sig, svo sem ef umönnun barns er ábótavant eða ef barnið er með krefjandi sjúkdóm eða fötlun. Það krefst góðrar þekkingar á Barnasáttmálanum og að tannlæknaþjónusta sé skipulögð þannig að fræðslu-og forvarnarstarf sé unnið í samstarfi við aðrar stofnanir samfélagsins, t.d. heilsugæslu, skóla, heilsu-og sjúkrahúsþjónustu og félagsþjónustu og sé í stakk búin til að bregðast við þörfum einstakra barna ef talið er að velferð barns sé í hættu.

Félags-og fjárhagslegir þættir og tannheilsa

Ýmsar rannsóknir á Norðurlöndunum sýna tengsl milli félags-og fjárhagsþátta og tannátu hjá börnum og ungmennum. Í Svíþjóð var nýlega sýnt fram á sterk tengsl milli fyrrnefndra þátta og tannátu hjá börnum og ungmennum á aldrinum 3-19 ára. Munurinn var meiri eftir því sem börnin voru yngri. Landfræðileg staðsetning hafði meira að segja en mismunandi tannlæknastofur (6). Svipaðar niðurstöður hafa fengist í öðrum rannsóknum á Norðurlöndunum (7-10). Þættir á borð við þjóðerni, menntunarstig foreldra, tekjur og atvinnu/atvinnuleysi, geðsjúkdóma í fjölskyldunni og skort á foreldrahæfni virðast hafa áhrif á tannátuáhættu barna og unglinga.
Árið 2013 gerði heilsu- og velferðarráðuneyti Svíþjóðar rannsókn á tengslum tannheilsu barna og foreldra og notkun tannlæknaþjónustu. Því verri sem tannheilsa foreldra var, því meiri hætta var á að barn hefði tannátu. Félagslegar aðstæður foreldra, ungir eða einstæðir foreldrar, lágt menntunarstig, fjárhagslegar aðstæður, foreldrar frá löndum utan Norðurlanda og Vestur-Evrópu og vilji þeirra til að þiggja tannlæknaþjónustu hefur bæði áhrif á tannátuáhættu barna og hversu oft börnin sækja tannlækna­þjónustu. Börn sem búa á efnalitlum svæðum þar sem hlutfall innflytjendahópa er hátt eru í aukinni áhættu á tannátu og líklegri til að nýta ekki tannlæknaþjónustu, en börn á efnameiri svæðum (11). Ítarleg viðtöl við foreldra barna sem ekki hafa nýtt tannlæknaþjónustu sýna að þessar fjölskyldur eru oft undir miklu álagi í daglegu lífi og að þær eru ekki færar um að setja tannlæknaþjónustu barna sinna í forgang (12).

Börn í umönnun og tannheilsa

Börnum sem ekki búa hjá báðum foreldrum og börnum sem eru í umsjá fósturfjölskyldna, er hlutfallslega oftar vísað til sérhæfðra tannlækna vegna umfangsmikillar meðferðarþarfar og vandamála við meðferð (13). Í Svíþjóð eru um 4% barna á einhverjum tímapunkti frá fæðingu til 18 ára aldurs í umönnun af yfirvöldum, til dæmis fóstur­fjölskyldu, ungmennaheimilis eða stofnunar (svonefnd SiS-heimili fyrir ungmenni sem glíma við alvarleg andleg og félagsleg vandamál og vímuefnanotkun). Rannsóknir frá ýmsum löndum hafa sýnt að þessi börn búi við verri líkamlega- og andlega heilsu og tannheilsu, en önnur börn og að þau séu líklegri til að verða af tannlæknaþjónustu (11, 14-17). Nýleg yfirlitsgreining sýnir skort á skipulögðum ferlum sem tryggja að börn í fóstri njóti heilbrigðis-, sjúkrahús- og tannlæknaþjónustu. Tannlæknaþjónustan nær ekki til þeirra, þau fara hvorki í reglulegar skoðanir né fá sömu meðferð og önnur börn, hvorki áður en þau eru sett í fóstur né á fóstrunartímabili og engin breyting verður á eftir að dvöl lýkur (18).

Heimilislaus börn og tannheilsa

Heimilisleysi hefur mikil áhrif á líkamlega og andlega heilsu barna. Rannsóknir sýna tengsl milli ótryggs húsnæðis, þröngrar búsetu og slæmrar heilsu, minni líkamsþyngdar og hættu á þroskavandamálum ungra barna (19). Heimilislaus börn búa einnig við aðra áhættuþætti á borð við fátækt, fólksflutninga, vímuefnamisnotkun og ofbeldi. Samkvæmt umboðsmanni barna (20) fer heimilislausum börnum í Svíþjóð fjölgandi en skortur er á tölfræðilegum gögnum.
Að eiga ekki heimili og neyðast til að flytja oft veldur óöryggi. Tíð skólaskipti eða löng leið til skóla og vina veldur streitu og einangrun. Fjölskyldur hafa einnig lýst erfiðleikum við að komast í samband við tannlæknaþjónustu og þekkingarleysi innan þjónustunnar um þær reglur sem gilda (21). Börn sem búa við heimilisleysi eru líklegri til að hafa slæma tannheilsu. Háar tannátutölur hafa verið birtar meðal heimilislausra barna m.a. í Bandaríkjunum, en upplýsingar um Norðurlöndin skortir (22).

Fólk á flótta og tannheilsa

Börn á flótta eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Aðgangur barna að tannlæknaþjónustu er mismunandi eftir því hvar í hælisleitarferlinu þau eru. Aðeins þegar þau hafa fengið dvalarleyfi eru þau kölluð inn í reglulegar skoðanir og aðeins þá er tannheilsa þeirra talin með í tölfræði. Hinsvegar er klínísk reynsla á þessu sviði þó nokkur, ekki síst frá flóttamannabylgjunni árið 2015, sem sýnir að munn-og tanntengd vandamál eru veruleg hjá umtalsverðum hluta barna á flótta. Samkvæmt Barnasáttmálanum er ekki heimilt að mæta tannverndarþörf þessara barna með öðrum hætti en annarra barna. Árið 2017 gerði umboðsmaður barna í Svíþjóð könnun á meðal skólahjúkrunarfræðinga. Skýrslan (23) sýnir að andleg vandamál eru algeng á meðal skólabarna sem nýflutt eru til landsins, einnig að börn sem búið hafa lengi í landinu fari á mis við reglulegar læknaskoðanir.

Aðgerðir

Vísindamenn hafa í áratugi reynt að vinna bug á ójöfnuði í munnheilsu vegna félagslegra þátta, en þrátt fyrir það sýna rannsóknir á börnum í Skandinavíu og víðar að félagslegir þættir hafa enn mikil áhrif. Verkefnið er vandasamt af ýmsum ástæðum. Ójöfnuður í munnheilsu verður ekki þurrkaður út með því að beina munnheilsuaðgerðum eingöngu að þeim verst settu (6). Á þann hátt verða aðeins til nýir hópar sem alast upp við sömu aðstæður og sömu undirliggjandi þætti sem skapa ójöfnuð, einstaklings-og fjölskyldukjör, lífsstíl, nærumhverfi, siði og gildi o.s.frv. Tannlæknastofur geta aðeins að litlu leyti haft áhrif á þessa þætti, jafnvel þótt sjúklingur fái bestu mögulegu meðferð. Engu að síður er mikilvægt að starfsemi tannlæknastofa sé samþætt við þau úrræði sem ákveðið er að beita til þess að minnka félagslegan ójöfnuð.

Heilsueflandi aðgerðir

Almennar heilsueflandi aðgerðir sem beinast að almenningi í heild, einnig nefndar „upstream public health approach“ (24), eru það eina sem auðveldað geta börnum/foreldrum að bæta munnheilsu. Sem dæmi getur tannlæknaþjónustan tryggt kerfisbundið og bindandi samstarf við aðra aðila sem vinna með börnum, svo sem heilsugæslustöðvar og leikskóla, og komið á bindandi samningum um tannburstun og fræðslu um mataræði. Heilsueflandi úrræði fela einnig í sér miðlun nútímaþekkingar á meðferð tannátu, byggða á vísindalegum grunni, m.a. að tannáta sé meðhöndluð sem sjúkdómur, helst á glerungsstigi (án viðgerðar) til að draga úr þörf tannfyllinga (25). Lögbundinn réttur foreldra á upplýsingum um heilsufar barns og vali á aðgengilegri og rættmætri þjónustu (26) felur í sér að foreldrar skulu einnig fá nauðsynlegar upplýsingar um hvenær barnið greinist með tannátu í glerungi, hvort meinið sé staðbundið og hvenær þörf er á meðferð án viðgerðar. Án slíkra upplýsinga geta foreldrar ekki lagt sitt að mörkum við að halda glerungsúrkölkunum hreinum. Að auki ber að upplýsa foreldra um að góð munnheilsa frá unga aldri hafi jákvæð áhrif á almenna heilsu og munnheilsu í framtíðinni. Best væri ef „nútímalegur fræðslupakki“, þróaður í samvinnu við sérfræðinga í almannatengslum, yrði birtur á samfélagsmiðlum með reglulegu millibili til að foreldrar séu undirbúnir fyrir fyrstu heimsókn barns til tannlæknis.

Almennar forvarnaraðgerðir

Eitt dæmi um forvarnaraðgerð, sem beinist að öllum íbúum landsins („population approach“), og sýnt hefur góð forvarnaráhrif, er tannburstun með flúortannkremi tvisvar á dag frá uppkomu fyrstu tannar (27). Dæmi um aðra víðtæka aðferð af sama tagi í Skotlandi, sem sýnt hefur tannátuhemjandi áhrif í öllum þjóðfélagshópum, er „Childsmile intervention programme“ (28).

Sértækar forvarnaraðgerðir

Fyrir áhættuhópa er yfirleitt þörf á samhliða, sértækum forvarnaraðgerðum („High-risk approach“) (29), sem ekki eru eingöngu í höndum tannlæknaþjónustunnar. Forvarnaraðgerðir þar sem unnið er eftir „The common risk factor approach“ (30) í þverfaglegri samvinnu við aðra heilbrigðisþjónustu, hefur meiri áhrif á sameiginlega heilsutengda áhættuþætti, en án slíkrar samvinnu (29). Þar sem tannátutíðni af völdum félagslegra þátta er mest í barnæsku (Early Childhood Caries, ECC) (31) mælast vísindalegar ráðleggingar til þess að sértækar aðgerðir hefjist eins fljótt og hægt er og gjarnan fyrir fæðingu með fræðslu barnshafandi kvenna (32). Eins og áður er getið ýtir tannheilbrigði á unga aldri undir betri tannheilsu á fullorðinsárum (33). Box 1 og 2 ásamt Mynd 1 sýna mismunandi staðreyndir og aðgerðir.

Staðreyndabox 1
Aðgerðir fyrir samfélagið í heild
Heilsueflandi aðgerðir
Tekist á við mismunandi undirliggjandi orsakir lakrar munnheilsu til að auðvelda fólki að bæta munnheilsu
Forvarnaraðgerðir
Aðgerðir sem hafa það markmið að draga úr áhættu

Aðgerðir sem eingöngu beinast að áhættuhópum
Sértækar forvarnaraðgerðir
Áhersla beinist að áhættuhópum. Faraldsfræðileg og/eða félagsfræðileg gögn notuð til að bera kennsl á hópana.

BÖRN SEM BÚA VIÐ ERFIÐAR FÉLAGSLEGAR AÐSTÆÐUR ÞARFNAST ALLRA ÞESSARA AÐGERÐA SVO VON SÉ TIL ÞESS AÐ DRAGA MEGI ÚR ÓJÖFNUÐI

Staðreyndabox 2
Börn sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður mynda stóran barnahóp sem býr við aukna áhættu á slæmri tannheilsu snemma á ævinni. Tannlæknaþjónustan nær ekki til þessara barna í sama mæli og annarra barna, sem leiðir til skertrar tannverndar og hættu á verri munnheilsu ævilangt. Einstaklingsmiðaðar aðgerðir nægja ekki til að draga úr heilsutengdum ójöfnuði þessara barna. Ójöfnuður í munnheilsu ólíkra hópa kallar að auki á heilsueflandi fræðslu og forvarnir sem beinast að ákveðnum hópum. Til að það gangi upp þarf tannlæknaþjónustan að vinna með öðrum stofnunum samfélagsins að því að bera kennsl á hópana og beita heilsueflandi aðgerðum.
Viðeigandi bakgrunnsupplýsingar eru nauðsynlegar til að unnt sé að sérsníða sértækar forvarnaraðgerðir. Rannsóknir eru þverfaglegar og samvinna mismunandi fagaðila við meðhöndlun og túlkun gagna eykur gæði rannsókna og vonandi einnig tannlæknaþjónustunnar í kjölfarið. Samkeyrsla við aðra opinbera gagnagrunna, af félags-, fjárhags, og menningarlegum toga, gæti einnig komið að gagni.

Áskoranir

Norðurlönd hafa sérstöðu þegar kemur að skipulagi tannlæknaþjónustu og aðgengi að faraldsfræðilegum gögnum um tannátu barna og unglinga, þótt misræmis gæti í gagnaöflun, um hvaða aldurshópa gögnum er safnað og hvaða munnheilsuþættir verða fyrir valinu (1). Markmið er að heilbrigðar nýuppkomnar tennur haldist heilar og ef tannáta myndast, að komið sé í veg fyrir að hún nái til tannbeins. Hefðbundin gagnasöfnun um tíðni tannátu sem nær inn í tannbein, þ.e. þegar nútímameðferðir við tannátu hafa mistekist (1), samræmist því ekki forvarnaraðgerðum nútímans gegn tannátu (32). Gögn frá svokölluðum lykil-aldurshópum í Noregi (5-, 12- og 18 ára) gagnast því ekki í skipulagningu sértækra aðgerða gegn ECC (tannátu í barnæsku).
Eigi sértækar forvarnaraðgerðir gegn tannátu að skila árangri þarf val áhættuhópa að vera úthugsað. Þegar ná á til einstaklinga sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður eða tilheyra minnihlutahópum, hafa upplýsingar úr munnheilsuskrám verið samkeyrðar með félags-, menningar- og fjárhagslegum gögnum frá hinu opinbera (7, 28). Einnig hefur landfræðileg áhættugreining verið gerð út frá hlutfallslegri tannátuáhættu í suðvesturhluta Svíþjóðar (34), með notkun landakorta, „Geo-map“ (35). Aukið umfang faraldsfræðilegra gagna hefur í för mér sér aukna þörf fyrir gagna-og tölfræðiaðstoð, bæði við vinnslu og túlkun upplýsinga.

Dæmi um sértækar aðgerðir gegn ecc

Orsakaþættir ECC eru margþættir (36), en meginþættir eru félags-, fjárhags- og menningarlegs eðlis. ECC er flókið vandamál sem kallar á margþætt inngrip þar sem vægar upphafsaðgerðir duga yfirleitt ekki (37). Rafrænir spurningalistar fyrir foreldra sem yfirfæra svör yfir í gagnagrunna kosta lítið og eru ætlaðir til að afla bakgrunnsupplýsinga tímanlega. Best væri að spurningar um munnheilsu væru hluti upplýsinga sem aflað er á heilsugæslustöðvum, hvort sem um er að ræða þekkingu og viðhorf til munnheilsu eða áherslu foreldra á munnheilsu, fæðuvenjur eða tannburstun foreldra og barns með flúortannkremi og brjóstagjöf móður. Munnheilsuráð ættu að vera hluti almennrar heilsuráðgjafar fyrir barnshafandi konur sem eru móttækilegar fyrir slíkum upplýsingum við að halda glerungsúrkölkunum hreinum [38]. Einnig skiptir upprunaland foreldra innflytjenda máli (7) því ákveðnir menningarheimar eru útsettari fyrir vandkvæðum tengdum munnheilsu. Fjölskyldur með slíkan bakgrunn hafa þörf fyrir sértækar og sérsniðnar forvarnaraðgerðir, sem taka tillit til menningarþátta, oft í samstarfi við forsprakka minnihlutahópa eða starfsfólk tannlæknaþjónustu með innflytjendabakgrunn. Börn í aukinni tannátuáhættu ætti almennt að boða í skoðun strax við eins árs aldur, þar sem starfsfólk skráir tannátu í glerungi og umfang tannsýklu. Þegar barnið er orðið eldra og fleiri tennur komnar má með tölfræðilegum útreikningum afla upplýsinga um hvaða aðgerðir á tönnum/tannflötum gagnist best, s.s. flúorlökkun, til að tannátan nái ekki inn í tannbein.
Sértækar aðgerðir fyrir eldri áhættuhópa virðast einnig skila árangri, en enn skortir upplýsingar um alla aldurshópa (39). Sama hvaða aldurshópur barna, sem býr við erfiðar félagslegar aðstæður, er valinn sem markhópur, er mikilvægt að þeir áhættuþættir sem eru ríkjandi í einum áhættuhópi, eru ekki endilega þeir sömu og í öðrum hópi, jafnvel þótt aldur sé sá sami. Því ber að greina áhættumynstur markhópsins sem aðgerðir beinast að áður en aðgerðum er hrint í framkvæmd. Mikilvægt er að sannfæra þá sem taka ákvarðanir um að þær byggi á vísindalegri þekkingu (32).

Niðurstöður

Þrátt fyrir Barnasáttmálann búa mörg börn á Norðurlöndum við erfiðar félagslegar aðstæður, sem hafa í för með sér slæma munnheilsu. Þau þurfa bæði fræðslu og forvarnar­aðgerðir sem beinist að samfélaginu í heild, en að auki sértækar forvarnaraðgerðir fyrir þann markhóp. Munnheilsa nær til margra ólíkra sviða en rannsóknir beinast aðallega að tannátu því hún veldur mestum usla hjá börnum. Þrátt fyrir það er mikill félagslegur ójöfnuður hvað aðra tanntengda sjúkdóma varðar og þekkingu skortir um æskilegustu meðferðarúrræði þeirra svo draga megi úr ójöfnuði. Vitað er að umbætur á munnheilsu barna í erfiðum félagslegum aðstæðum þurfa að byggja á samvinnu við aðra samfélagsþjónustu, svo sem heilsugæslu, skóla og félagsþjónustu.

Yfirlýsing vegna mögulegra hagsmunaárekstra
Höfundar staðfesta að engir hagsmunaárekstrar voru við gerð greinarinnar.
Höfundar hafa ekki þegið fjárframlag vegna hennar.